gototopgototop
hosting menu left
hosting menu right


Το θεολογικό βάθος της Βυζαντινής Εικόνας (Μέρος Β) PDF Εκτύπωση E-mail

 

 

Με το πάθος του ο Χριστός, που το δέχτηκε ελεύθερα, κατήργησε την δύναμη της αμαρτίας του Αδάμ και έφερε τον άνθρωπο σε κατάσταση καινούργια, ώστε να μπορεί να πραγματοποιήσει τον σκοπό για τον οποίο δημιουργήθηκε στην αρχή από τον Θεό : να ομοιάσει με Αυτόν.

Στον θεάνθρωπο Χριστό αυτή η ομοιότητα πραγματοποιήθηκε σε τέλειο βαθμό. Η εν Χριστώ θεοποίηση του ανθρώπου σημαίνει μία τέλεια αρμονία και πλήρη ένωση της ανθρωπότητος και της Θεότητος, της Θείας θελήσεως και της ανθρώπινης θελήσεως. Αυτή η ένωση με τον Θεό και τον άνθρωπο βέβαια δεν είναι δυνατή παρά μονάχα στον ανανεωμένο εν Χριστώ άνθρωπο. Η δυνατότητα του ανθρώπου είναι τώρα πραγματοποιήσιμη με όλη την ελεύθερη επιλογή του και μέσα σε έναν άλλο τρόπο ζωής. Τώρα μπαίνει συνειδητά ο άνθρωπος αλλά και ελεύθερα μέσα στην αγάπη του Τριαδικού Θεού και δημιουργεί με προσωπική επιλογή την ομοιότητά του με τον Θεό μέσα στα μέτρα του δυνατού και με την βοήθεια του Αγίου Πνεύματος. Έτσι ο άνθρωπος αγωνιζόμενος γίνεται παιδί του Θεού, ναός του Αγίου Πνεύματος ( 1 Κορινθ. 6,19 ), πολλαπλασιάζοντας τα δώρα της χάριτος του Θεόυ. Αυτός ο νέος άνθρωπος του Χριστού ξεπερνάει τον πρώτο Αδάμ και ανεβαίνει πιο ψηλά από εκεί που ήταν ο ίδιος πριν από την πτώση του. Αυτή η ανύψωση ανατρέπει την διαδικασία της πτώσεως και απελευθερώνει το σύμπαν από την δυσαρμονία και τη φθορά. Η ομοιότητα του κάθε ανθρώπου με τον Θεό μπορεί βέβαια να αυξάνει η να ελαττώνεται. Ο άνθρωπος καθώς είναι ελεύθερος μπορεί να συμφωνήσει με τον Θεό η και να διαφωνήσει μαζί του. Ο Άγιος Σεραφείμ του Σαρώφ εξήγησε αλλά και αποκάλυψε απ’ ευθείας και απόλυτα ορατά στον Μοτοβίλωφ αυτό το ιδιαίτεροπρονόμιο του ανθρώπου. Προσευχόμενοςο άγιος, μεταμορφώθηκε μπροστά στα μάτια του επισκέπτη του. Ο Άγιος Συμεών ο νέος θεολόγος περιγράφει την προσωπική του εμπειρία παρόμοιου φωτισμού με τα εξής λόγια : <<O άνθρωπος του οποίου η ψυχή έγινε φωτιά μεταδίδει επίσης και στο σώμα του τη δόξα και τη λαμπρότητα που δέχτηκε μέσα του, με τον ίδιο τρόπο που η φυσική φωτιά μεταδίδει την ιδιότητά της στο σίδηρο που πυρακτώνεται από αυτήν. Το μέταλο του σιδήρου παραμένει να είναι σίδηρο αλλά είναι πυρακτωμένο. Έτσι γνωρίζουμε ότι ο εν Χριστώ άνθρωπος αρχίζει να γεύεται από αυτόν τον κόσμο την ζωή της αιωνιότητος.

Μέσα στο πνεύμα αυτό η ωραιότητα,όπως την αντιλαμβάνεται η Ορθόδοξη Εκκλησία, δεν είναι η φυσική και η ανθρώπινη αλλά είναι η θεωμένη και αρμονική δημιουργία του αιώνιου κόσμου. Η φυσική ομορφιά είναι ντυμένη με το Θείο φως. Μέσα σε αυτό το πνεύμα το δεύτερο μέρος του κοντακίου της Κυριακής της Ορθοδοξίας την ημέρα του θριάμβου της Ορθοδοξίας, κατά των εικονομάχων και των εικονοκλαστών, μας επιτρέπει την κατανόηση του 82ου κανόνος της πενθέκτης Οικουμενικής Συνόδου :<< Επάνω στις εικόνες ,λέει ο πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Άγιος Γερμανός,παρουσιάζουμε την Αγία Σάρκα του Κυρίου >> (PG, 98,157 BC). Οι Πατέρες της Έβδομης Οικομενικής Συνόδου εξηγούν το γεγονός αυτό με τα επόμενα λόγια : <<Όταν η καθολική, ( δηλαδή όλη ), Εκκλησία παρουσιάζει με την ζωγραφική τέχνη τον Ιησού Χριστό κατά την ανθρώπινη φύση Του δεν χωρίζει την σάρκα Του από την θεότητά της, γιατί αυτά τα δύο είναι αρμονικά ενωμένα μεταξύ τους. Πιστεύει αντίθετα η Εκκλησία ότι οι δύο φύσεις στον Χριστό είναι για πάντα ενωμένες . Όταν λοιπόν δημιουργούμε την εικόνα του Κυρίου ομολογούμε την ύπαρξή του ως θεανθρώπου. Η εικόνα του Χριστού ομοιάζει κατά συνέπεια με το πρωτότυπό της και γι αυτό λέγεται εικόνα ( από το εΐκω : ομοιάζω ) , βρίσκεται μέσα στην Εκκλησία και τιμάται από τους πιστούς >> ( 6η Συνεδρία , Mansi XIII , 344).

Ο Άγιος Θεόδωρος ο Στουδίτης, μεγάλος ομολογητής των αγίων εικόνων στην περίοδο της εικονομαχίας, μας εξηγεί ακόμη πιο καθαρά το γεγονός αυτό με τα εξής λόγια : << H παρουσίαση του Χριστού ( και κατ’επέκταση της Παναγίας και των Αγίων ), δεν είναι εικόνα αντίγραφο ενός ανθρώπου θνητού αλλά ομοιάζει με τη φύση του αθάνατου Ιησού Χριστού, γιατί ο Χριστός δεν είναι απλώς ένας άνθρωπος αλλά ο Θεός που έγινε άνθρωπος. Έτσι λοιπόν η εικόνα δεν παρουσιάζει την φθαρτή σάρκα απλώς,αλλά την μεταμορφωμένη και φωτισμένη από την χάρη του Αγίου Πνεύματος, την σάρκα του μέλλοντος αιώνος. Μεταδίδει με τα υλικά μέσα στα δικά μας μάτια την ωραιότητα του ουρανού και την Θεία δόξα >>.

Η ορθόδοξη Εκκλησία για τον λόγο αυτό δεν δέχτηκε ποτέ την δημιουργία εικόνων που πραγματοποιήθηκαν σύμφωνα με την φαντασία κάποιου ζωγράφου ή της αντιγραφές φυσικών μοντέλων.Οι εικονογράφοι πάντοτε, για να αποφύγουν το πνεύμα του χωρισμού της φυσικής υπάρξεως ενός αγίου με το εν Χριστώ πρωτότυπό του, χρησιμοποιούν πάντοτε σαν υποδείγματα παλαιότερες εικόνες η εγχειρίδια που περιγράφουν τον τρόπο παρουσιάσεως κάθε αγίου προσώπου στην εικονογραφική παράδοση της Εκκλησίας. Οι παλαιότεροι εικονογράφοι γνωρίζουν τα χαρακτηριστικά των αγίων τόσο καλά όσο και τα πρόσωπα των συγγενών τους. Έκαναν τις εικόνες τους είτε σύμφωνα με τις γνώσεις τους ή και από πορτρέτα των αγίων όταν ζούσαν, βέβαια προσαρμοσμένα στον πνεύμα και τους κανόνες της εικονογραφίας της Εκκλησίας. Όταν δηλαδή ένα πρόσωπο αποκτούσε την εκτίμηση ενός αγίου, αμέσως μετά τον θάνατό του  και πριν ακόμη να καταταγεί επίσημα από την Εκκλησία ως άγιος, έκαναν την εικόνα του για να τιμάται από τους πιστούς. Η εικονογραφική παράδοση διατηρούσε με προσοχή την ανάμνηση των φυσικών χαρακτηριστικών ενός αγίου ή αγίας όταν ζούσε στη γη και αυτά ήταν πάντοτε σεβαστά από τους εικονογράφους. Όταν η ζωντανή παράδοση άρχισε να χάνεται η να απομακρύνεται από την αλήθεια, χρησιμοποιούσαν ειδικά βιβλία με πληροφορίες για τους αγίους. Αυτό άρχισε γύρω στο τέλος του 16ου αιώνα χωρίς να υπάρχει βέβαια αμφιβολία για τις παλαιότερες εικόνες μεγάλων εικονογράφων. Στα εγχειρίδια αυτά παρουσιάζονται ακόμη και τα χρώματα αυτά που πρέπει να χρησιμοποιηθούν για τον κάθε άγιο. Με την βοήθεια των χρωμάτων των σχεδίων και των γραμμών και την πνευματική πραγματικότητα, η καλλιτεχνική γλώσσα της βυζαντινής εικόνας, μοναδική στο είδος της, μας αποκαλύπτει πάντοτε τον πνευματικό κόσμο της αιωνότητος, όπου ο άνθρωπος δοξάζεται από τον Θεό και είναι δικός του ναός. Το ανθρώπινο σώμα ολόκληρο, όλες οι λεπτομέρειες ακόμη και τα ενδύματα,μας μεταφέρουν στην ουράνια αρμονία. Η δημιουργία αυτή έχει ένα μορφωτικό ρόλο για  την πνευματική μας ζωή. Η εικόνα είναι πάντοτε πηγή ελπίδας και ταυτόχρονα ευκαιρία σοφρωνισμού για τον πιστό. Είναι ένας ανοιχτός δρόμος που μας προσκαλεί να τον ακολουθήσουμε και μία ευκαιρία για μετάνοια και αλλαγή τρόπου ζωής. Αυθόρμητα η εικόνα μας οδηγεί σε προσευχή ενώ μας αποκαλύπτει την δυνατότητα ελευθερίας από τα πάθη και τις εξαρτήσεις μας. Σύμφωνα με την έκφραση του Αγίου Δωροθέου : << Hεικόνα μας διδάσκει να νηστεύουμε με τα μάτια >> .

Με όσα είπαμε αντιλαμβανόμαστε πολύ καλά ότι ο σκοπός της εικόνας δεν είναι να μας προκαλέσει ένα φυσικό και ανθρώπινο συναίσθημα. Αντίθετα μας προσανατολίζει προς την μεταμόρφωση όλων των σκέψεων και συναισθημάτων μας. Η εικόνα της Παναγίας της Γλυκοφιλούσας δείχνει και σε μας την μητρική της τρυφερότητα και αγάπη. Η απεικόνιση ενός αγίου μας παρουσιάζει συχνά την επίγεια αποστολή του ή την δραστηριότητά του, μέσα με τα οποία υπηρέτησε πνευματικά τον Θεό και τον άνθρωπο( Αρχιερεύς, Ιερεύς , Διάκονος, Μοναχός, Μάρτυρας , Ομολογητής ή και αξιωματούχος ιατρός, στρατιωτικός, μέλος βασιλικής οικογένειας ή και απλός λαΐκός). Όλα αναφέρονται εδώ στην ιδιαίτερη σχέση του εικονιζόμενου με τον Θεό και τον ουράνιο κόσμο. Έτσι η εικόνα μας εξαγνίζει και μας δείχνει τον δρόμο μέσα από τον οποίο κάθε εκδήλωση και δραστηριότητα του ανθρώπου μέσα στην κοινωνία μπορεί να παίρνει την αληθινή σημασία και θέση της ως διακονία ενώπιον του Θεού και των αδερφών μας.

Αυτή η συμβολική γλώσσα της Εκκλησίας πολλές φορές δεν κατανοήθηκε σωστά. Σαν παράδειγμα μπορεί να χρησιμοποιηθεί η παρουσία και αντίληψη ενός πολύ γνωστού Ρώσου εικονογράφου του 17ου αιώνα, του Ιωσήφ Βλαδημίρωφ ή Βλαδημίρ, ο οποίος θέλησε να πλησιάσει την βυζαντινή εικόνα στην δυτική νοοτροπία και τέχνη. Υπάρχει ένα κείμενό του που εκφράζει αυτή την διαφορετική αντίληψη που είχε για την αγία τέχνη της εικόνας και την παλαιά της παράδοση. Γράφει μεταξύ άλλων o Bλαδημίρ: <<Πού βρήκαμε ένακανόνα ο οποίος μας λέει ότι πρέπει να παρουσιάζουμε τα πρόσωπα των αγίων με σκούρα χρώματα και αυστηρά πρόσωπα; Όλοι οι άγιοι δεν είχαν σκούρο χρώμα στο πρόσωπό τους και δεν ήταν αδύνατοι και ασκητικοί. Και αν κάποιοι από αυτούς κατά την διάρκεια της ζωής τους με την άσκηση και την προσπάθεια να παραμελούν το σώμα τους, δεν είχαν όταν ζούσαν τον χρώμα της υγείας, πρέπει μετά τον θάνατό τους, έχοντας δεχθεί το στεφάνι της θείας δικαιοσύνης να έχουν μία άλλη όψη και να είναι γεμάτοι φως,γιατί αυτό το φως αρμόζει στους δικαίους και όχι τα σκούρα χαρακτηριστικά των αμαρτωλών. Επίσης πολλοί άγιοι, είχαν εξαιρετική φυσική ωραιότητα όταν ζούσαν. Πρέπει λοιπόν να τους παρουσιάζουμε με σκούρα πρόσωπα; >>.Και σήμερα ακόμα μπορούμε να ακούσουμε παρόμοιες θέσεις από εικονογράφους. Γνωρίζουμε όμως ότι όλα τα πρόσωπα των αγίων στις εικόνες, και στην εποχή που έγραφε αυτά ο Βλαδημίρ,δεν ήταν πάντοτε σκούρα μέσα στην παράδοση της ορθοδόξου εικονογραφίας. Ήταν παρουσιασμένοι οι άγιοι με πρόσωπα σκούρα ή ανοιχτά, ανεξάρτητα από το φυσικό τους χρώμα. Δεν είναι εύκολο να κατανοήσουμε τον τρόπο σκέψεως του Βλαδημίρ ο οποίος βάζει στο ίδιο πλάνο το πρόσωπο ενός αγίου φωτισμένο από τη θεία Χάρη με την φυσική ομορφιά την οποία συνδέει πάντοτε με τα ανοιχτά χρώματα και την σωματική και φυσική ευεξία. Για να μιλήσουμε διαφορετικά, ο Βλαδημίρ βάζει στο ίδιο επίπεδο το ανοιχτό χρώμα της υγείας της σάρκας του ανθρώπου με το θείο και ουράνιο φως. Δεν μπορεί να διακρίνει την διαφορά που υπάρχει ανάμεσα στις δύο πραγματικότητες. Γι αυτό ακριβώς προσπάθησε να πλησιάσει περισσότερο την αισθητή και υλική πραγματικότητα του προσώπου του εικονιζόμενου, ενώ μέσα στα κείμενά του περαθέτει μονίμως παραδείγματα δυτικών ζωγράφων, που δημιουργούν έργα μιμούμενοι την φυσική ζωή και υπόσταση του ανθρώπου. Υπήρχαν σίγουρα άγιοι εξαιρετικής φυσικής ομορφιάς, αλλά η Εκκλησία δεν μας προβάλει αυτή την ομορφιά. Μας οδηγεί αντίθετα στην εσωτερική ζωή του αγίου. Η εικόνα της Εκκλησίας δεν προσπάθησε ποτέ να τονίσει και να δημιουργήσει ένα συναίσθημα ανθρώπινο στο πιστό. Ο σκοπός της είναι να προσανατολίσει τον καθένα μας προς την μεταμόρφωση και να αγιάσει τα συναισθήματά μας και την σκέψη μας.

Η αγία αυτή τέχνη είναι μία έκφραση της πνευματικής μας εν Χριστώ μεταμορφώσεως. Έτσι η εικόνα είναι πάντοτε σε απόλυτη συμφωνία με την πατερική διδασκαλία της Εκκλησίας. Τα πάντα μας οδηγούν εδώ να κοινωνήσουμε από αυτόν τον κόσμο με την αγιότητα και το φως του παραδείσου. Για να κατανοήσουμε καλύτερα αυτή την υπακοή όχι μόνο του ανθρώπου στην ουράνια πραγματικότητα και την αγιότητα αλλά ακόμη και των άγριων ζώων ας ακούσουμε πως περιγράφει ο μαθητής και βιογράφος του Αγίου Σεργίου του Ραντονέζ που έζησε στον 14ο αιώνα, την εποχή που ζούσε και ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, τι λέει για την συμπεριφορά των άγριων ζώων κάθε φορά που έβλεπαν τον άγιο : << Τον πλησίαζαν με σεβασμό. Κανένας ας μην εντυπωσιάζεται γνωρίζοντας ότι όταν ο Θεός κατοικεί μέσα σε έναν άνθρωπο και το άγιο πνεύμα αναπαύεται μέσα του, όλα υποτάσσονται σ’ αυτόν όπως υποτάσσονταν στον Αδάμ πριν από την πτώση, τότε που ζούσε εντελώς μόνος μέσα στην έρημο>> .

Ο παράδοξος χαρακτήρας της εικόνας είναι ο ίδιος με αυτόν του ευαγγελίου. Γιατί το ευαγγέλιο είναι μια αληθινή πρόκληση όλης της τάξεως των ανθρωπίνων πραγμάτων. Στην 1η προς Κορινθίους επιστολή 1,19) διαβάζουμε τα εξής : <<Θα καταστρέψω όλη τη σοφία των σοφών και θα ταπεινώσω όλη την εξυπνάδα αυτών που πιστεύουν στον εαυτό τους, λεέι ο Κύριος με το στόμα των προφητών. Το ευαγγέλιο είναι πρόσκληση στη εν Χριστώ ζωή, και η εικόνα μας την εμφανίζει. Μόνο μία αληθινή εικόνα μπορεί να μας οδηγήσει στο δρόμο του Θεού. Με την πνευματική της δύναμη μας ανοίγει ένα τεράστιο παράθυρο και μας επιτρέπει να βλέπουμε το παρελθόν , το παρόν και το μέλλον του κόσμου. Είναι μία διαρκής διδασκαλία και ένας οδηγός μέσα στη ζωή μας πάντοτε. Αυτή η ανθρώπινη δημιουργία με τις φτωχές τις δυνατότητες υπηρετεί αδιάκοπα μέσα στην Εκκλησία τον εν Χριστώ άνθρωπο, ως μέσον το οποίο αποκαλύπτει στον κόσμο το μυστήριο της αιωνίου πραγματικότητος μέσα στο φως του Θεού.

 

 

 
Greek English French German Italian Russian Serbian

Οι Άγιοι της ημέρας

Η Facebook σελίδα μας


Επισκέπτες

Σήμερα10
Αυτή την εβδομάδα76
Συνολικά75100

Αναζήτηση




website hosting main area bottom

Ανάπτυξη και σχεδιασμός από: G.Er.